Cá Anh vũ - Từ huyền thoại đến hiện thực



Phàm sản vật tiến vua, tất có nhiều truyền thuyết ca tụng, nhiều huyền sử, nhưng với cá Anh vũ, truyền thuyết và huyền sử thì chẳng mấy ai dám nghi ngờ. Và huyền thoại về Anh vũ chưa bao giờ khiến người nghe phải thất vọng.
I: Huyền thoại loài cá tiến vua
Đã có không biết bao nhiêu truyền thuyết kể về cá Anh vũ, loài cá tiến vua, một trong “ngũ quý hà thủy” trên khu vực ngã ba sông Bạch Hạc (Việt Trì - Phú Tho). Người dân nơi đây khi được hỏi đã kể về loài cá này một cách rất tự hào - thứ đặc sản duy nhất của thành phố ngã ba sông.
Danh bất hư truyền
Tục truyền rằng, đời xưa ở biên giới tỉnh Hưng Hoá (Phú Thọ ngày nay), có một cây ngô đồng cao ngất trời, rễ cây ăn xuyên sang tận Trung Quốc. Vua Ngô bèn sai Lý Bạch sang tận nơi trấn áp. Cây đổ. Chỗ gốc cây sâu hoắm, thành cái hang, thông mãi sang tận cửa sông đất Trung Quốc, cá Anh vũ ở sông ấy theo đường đó sang nước Nam. Cứ mùa đông lạnh rét thì cá sang, mùa hạ lại về...
Còn theo sử sách thì cá Anh vũ đã có ở Việt Nam từ hai ngàn năm trước Công nguyên, tức là cách đây đã hơn bốn ngàn năm. Theo Đại Việt sử lược (thế kỷ 14), vào thời Hùng Vương thứ ba, hiệu là Hùng Quốc Vương, một ngư dân bắt được một con cá lạ ở sông Lô, mình vảy xanh óng ánh, bụng vẩy trắng, vây đỏ, miệng giống miệng lợn. Thấy lạ, người này liền đem tiến vua. Khi ăn, nhà vua thấy loại cá này thịt vừa ngọt vừa đậm, có vị thơm khác hẳn những loài cá khác, ăn xong thấy người khoan khoái, đầu óc minh mẫn hẳn lên như vừa ăn một thứ thuốc bổ. Nhà vua cho đây là một loài cá hiếm nên chỉ dụ dân chúng nếu bắt được cá này phải mang tiến vua. Cá Anh vũ nổi danh từ đó.
Giá cá Anh vũ vào khoảng 1 triệu đồng/kg và rất hiếm
Trong suốt bốn nghìn năm lịch sử, cá Anh vũ đã khiến các nhà sử học, nhà văn, nhà thơ “hao tâm tổn trí” để ca tụng phẩm chất và tranh cãi về nguồn gốc cũng như nơi chốn sinh sống của chúng. Sách Đại Nam nhất thống chí có ghi: “Cá Anh vũ còn có tên là Giả Ngư, sinh sống ở ngã ba sông Bạch Hạc. Hàng năm, cứ đến mùa rét mới có. Vị cá rất ngon mà âm bổ. Từ sông Bạch Hạc trở xuôi thì không có nữa”. Ngay trong sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi cũng viết rằng: “Cá Anh vũ được dùng làm vật cúng tế thần linh...”. Sách Đại Việt sử ký toàn thư, Sơn Đường khảo tứ, Uyên Giám loại hàm... đều có nhắc đến cá Anh vũ. Đến nay, cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về loại cá này nhưng chưa ai khẳng định được nguồn gốc của nó. Tương truyền rằng, cá Anh vũ hoá rồng, nên khúc sông này đời xưa được gọi là Long Môn.

Ngon hơn bất cứ loài cá nào
Bóng dáng thứ đặc sản tiến vua này cũng thấp thoáng ở Sơn Tây, Cao Bằng, Lạng Sơn..., nhưng từ xưa đến nay, tất thảy đều nhất trí chỉ có cá ở ngã ba sông Việt Trì (nơi hội tụ của sông Lô, sông Thao, sông Đà) mới thực là ngon nhất
Theo sách ẩm thực đời nhà Lê, trong cá Anh vũ ngon nhất là khối sụn môi. Môi cá phát triển như vậy là do chúng chỉ ăn loại rêu mọc trên đá ở lòng sông, chúng thường dùng môi để gặm, lúc ngủ cũng dùng môi để bám trụ vào đá, chống lại luồng nước chảy. Thịt cá Anh vũ trắng, chắc và thơm ngon, dân gian truyền rằng cá này tính mát, có thể chữa các bệnh nóng nhiệt, táo bón và bồi bổ thận, hoàn.
Theo cách chế biến món ăn cung đình xưa thì ngon nhất vẫn là cá hấp. Cá được rửa sạch rồi mổ và được ướp với gừng, muối và mắm, sau đó đặt lên trên một lớp lá gừng rồi đưa vào hấp chín. Đây là món mang lại dư vị đặc trưng của Anh vũ, vì hấp cá sẽ giữ được nguyên trạng và thơm ngon. Khi ăn thịt cá Anh vũ, người ta thường ăn với khế xanh, chuối xanh và bánh tráng mỏng và các loại rau như tía tô, dấp tanh, xương xông... Cũng có thể hấp cá Anh vũ mà không cần gia vị để giữ nguyên mùi thơm tự nhiên của cá...
Có truyền kỳ về vị tuần phủ đã 70 tuổi, hiếm muộn, một tuần dùng 2 cái môi cá chưng cách thủy với mật ong và hoa hồng bạch đã không những khỏi ho, khỏi suyễn mà còn... nhất dạ nhất giao sinh qúy tử (!) kiểu “lão bạng sinh châu”.

Lênh đênh đời ngư phủ
“Chài được con nào cũng thỏa công anh”. Đó là câu ca mà người dân Tây Bắc, Đông Bắc, thường cất cao những khi vượt ghềnh thác chài cá quý. Lên Phú Thọ, những ngày tháng ba giá buốt, ngồi nhâm nhi chén rượu với lão ngư đã mấy chục năm trời đi tìm con Anh vũ: Ngày trước, cả làng mưu sinh bằng nghề cá, nhưng giờ thì chẳng còn mấy ai. Cuộc sống thời mở cửa khiến cho tất cả những gì quý giá đều trở nên khan hiếm. Ngư phủ phải gác lưới, làm nghề khác kiếm sống qua ngày. Bắt cá Anh Vũ cơ cực lắm. Lặn phải đủ sâu, đeo kính lặn mà lưới quây phải là lưới chuyên dùng. Có người ham cá mà lặn đến ứa máu tai! Con cá hiếm nên cái cách sống của nó cũng oái oăm. Nước phải đủ sâu và trời phải đủ lạnh mới ra khỏi hang. Trước đây, những năm chín mươi còn có vài người chuyên săn Anh vũ, nhưng bây giờ không còn từ chuyên nữa, dân chài, dân lưới, dân lặn cứ trông chờ vào trời cho.
Cá Anh vũ chỉ có thể đánh bắt được từ độ đầu đông, từ tháng 10 đến tháng 3 dương lịch. Những ngày se lạnh, khi sương mù trải kín mặt sông, cá Anh vũ sẽ ra ăn nhiều hơn. Từ xưa đến nay chưa bao giờ nghe ai nói câu được cá Anh Vũ mà chỉ có bắt thủ công. Nay sức khỏe chả còn, kinh nghiệm nhiều năm cũng chẳng bằng lũ trẻ dùng những loại hủy diệt săn cá, khoảng vài ba năm nay hiếm hoi lắm mới thấy có người bắt được cá Anh vũ. Giá cá Anh vũ ở Phú Thọ từ 800.000 - 1 triệu đồng/kg tùy vào trọng lượng, cũng chẳng có mà bán. Loài cá này giờ đắt nhưng quá hiếm...
>> Cá Anh vũ, tên Latin: Semilabeo notabilis thuộc họ cá chép Cyprinidae; bộ cá chép Cypriniformes, có 2 đôi râu. Râu lõm lớn hơn râu hàm. Miệng đưới. Môi trên rộng có nhiều u tròn nổi. Rãnh sau môi dưới không có. Mắt vừa phải. Khởi điểm của vây lưng ở trước khởi điểm của vây bụng. Vây lưng không có tia gai cứug. Vảy vừa phải, xếp đều đặn. Cá có thân màu xám tro, bụng màu vàng nhạt. Vây ngực, vây bụng, vây hậu môn có màu xám pha vàng. Vây lưng, vây đuôi có màu xám. Cá Anh vũ hiện nay được xếp vào Sách Đỏ Việt Nam. Cấm khai thác vào mùa cá đẻ từ tháng 10 đến tháng 12.

Chuyện những người nuôi cá tiến vua
Chúng tôi đến Trung tâm Quốc gia Giống thủy sản nước ngọt miền Bắc (Thạch Khôi, TP Hải Dương). Anh Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm hào hứng giới thiệu: Đây là một kết quả quan trọng trong công tác nghiên cứu của Trung tâm. Hiện nay, Trung tâm đã có 150 con cá Anh vũ bố mẹ, đã cho kết đôi ra hàng ngàn con cá giống. Trung tâm sẵn sàng cung cấp cho người có nhu cầu. Đây là giống cá cực kỳ quý hiếm đang nằm trong danh mục bảo tồn nguồn gen của Bộ NN&PTNT.
Khi được hỏi về quá trình nhân giống, anh Nguyễn Đức Thống – cán bộ phụ trách kỹ thuật Trung tâm cho biết: Khi Trung tâm triển khai đề án nhân giống cá Anh vũ, việc tìm chọn cá bố mẹ là khó khăn nhất. Để mua được con giống, cán bộ Trung tâm đã phải “phục” nhiều ngày trên vùng Bạch Hạc – Việt Trì. Vì cá chỉ có thể khai thác vào mùa đông và đầu xuân. Trời càng lạnh thì cơ may bắt được cá càng cao. Chẳng quản cái lạnh miền núi cắt da, cắt thịt. Mỗi lần đi cả tháng trời, cũng chỉ tìm mua được dăm ba con. Mua được cá đã khó, việc nuôi cá cũng không đơn giản.
Khi chọn được cá, các đối tượng được theo dõi theo “lý lịch” cụ thể. Bể nuôi được xây dựng, kè đá nhân tạo và nguồn nước nuôi làm sao gần giống với tự nhiên nhất. Cùng với tìm hiểu môi trường sống, các cán bộ ở đây còn nghiên cứu các loại thức ăn phù hợp với từng loại. Mỗi loại cá được đưa ra 3 công thức thức ăn, trong đó chú ý đến tập tính kiếm mồi của từng loại. Sau 4 tháng, cá được cân thử, đánh giá mức độ thích nghi, tốc độ tăng trưởng, màu sắc... để điều chỉnh môi trường sống và chọn thức ăn thích hợp nhất với mỗi loại trong môi trường nhân tạo. Thời gian này, các anh chia nhau trực 24 giờ trong ngày để theo dõi bể cá, nhất là những lúc thay đổi thời tiết, các anh ví “chăm cá như chăm con thơ”.
Tỷ lệ nở thành công của loại cá này chỉ đạt trung bình khoảng 50%. Đó là chưa kể nếu không kiểm soát được, cá bị mắc dịch thì bao nhiêu công sức coi như mất trắng. Đến nay, anh em cũng đã được đền đáp xứng đáng, con giống khỏe mạnh, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu người nuôi

Thực tế chưa đáp ứng được kỳ vọng
Công nghệ sản xuất giống Anh vũ đã thành công và có khả năng đáp ứng sản xuất với số lượng lớn. Tuy nhiên cá tiêu thụ hiện nay chủ yếu khai thác từ tự nhiên. Ở nhiều địa phương trên cả nước, nghề nuôi loài cá này vẫn chưa phát triển, nuôi quy mô nhỏ, không tập trung, chưa tạo được sản phẩm hàng hoá. Hiện tại, kỹ thuật nuôi cá sẵn sàng được chuyển giao cho tất cả các cá nhân, tổ chức và các tỉnh có nhu cầu.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Quốc gia Giống thủy sản nước ngọt miền Bắc: Số giống cá Anh vũ của Trung tâm có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu các cá nhân, tổ chức, địa phương trong cả nước. Tuy nhiên hiện nay, nhu cầu tìm hiểu và nuôi cá Anh vũ còn thấp, một số cũng đã đến Trung tâm nhờ tư vấn nhưng cũng không thực sự mặn mà. Phần vì cá Anh vũ thuộc loại khó sống trong môi trường nhân tạo, phần vì chi phí đầu vào lớn khiến cho người dân chưa dám mạo hiểm đầu tư. Cho đến nay cá Anh vũ cũng chỉ thành công ở mức độ... đề tài.
Trứng cá Anh vũ chuẩn bị đưa vào ương nuôi
Anh Ma Ngọc Tân, một trong những người nuôi cá tại xã Địch Quả, huyện Thanh Sơn cho biết: do tập tính ăn rong rêu tảo là chính, nên quá trình sinh trưởng của cá Anh vũ khá chậm. Cá được nuôi trong môi trường nước chảy với trọng lượng ban đầu 5g/con. Sau 6 tháng, tại môi trường nước tĩnh, cá đạt trọng lượng 25g/con. Tại môi trường nước chảy, cá đạt 28g/con. Việc đạt được trọng lượng 1kg/con cần thời gian ít nhất là 2 đến 3 năm. Cá ít ăn, còi cọc, thời gian đầu tư dài nên nhiều hộ gia đình chưa mạnh rạn đầu tư.
Trao đổi về nguyên nhân dẫn đến việc nuôi cá Anh vũ thương phẩm chưa được kỳ vọng, Thạc sĩ Nguyễn Anh Tuấn cho biết: việc nhân giống thành công cá Anh vũ đã mở ra tiền đề lớn cho một đối tượng thủy sản đặc hữu có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, vấn đề thiết thực hơn có lẽ sau khi nhân giống thành công cần có một mô hình nuôi hiệu quả, cả về tốc độ sinh trưởng cũng như phòng trừ dịch bệnh đảm bảo người nuôi có lãi. Hiện tại, Trung tâm cũng đã tiến hành xây dựng mô hình nuôi nhưng lại thiếu kinh phí lên tiến độ thực hiện cũng rất chậm.
Cá Anh vũ là một đặc sản quý hiếm, có thể mở ra nguồn lợi thủy sản rất tiềm năng, có giá trị cao, góp phần bảo vệ nguồn gen quý và có thể trở thành sản phẩm xuất khẩu. Nhưng để làm được điều đó, thiết nghĩ, cần một cơ chế chính sách phù hợp và sự kết hợp chặt trẽ hơn giữa các “nhà” để có thể phát huy hết nguồn lợi thủy sản nước ngọt đầy tiềm năng. Và những “ngũ quý hà thủy” sẽ không chỉ là trong truyền thuyết.
>> Theo số liệu nghiên cứu của Chi cục Thủy sản Phú Thọ thì 4 loài cá là Lăng chấm, cá Chiên, cá Bống và cá Anh vũ đều đang có nguy cơ bị tuyệt chủng, xếp ở mức nguy cấp bậc 2. Sản lượng khai thác các loài cá này giảm xuống chỉ bằng 10-15% vào những năm 70, 80 thế kỷ trước, thậm chí sản lượng cá Bống chỉ xấp xỉ bằng 1%, còn cá Anh vũ hiện nay rất khó tìm. Cá Anh vũ đang được lưu giữ tại Trung tâm Quốc gia Giống thủy sản nước ngọt miền Bắc thuộc dự án cấp nhà nước “Bảo tồn, tái tạo và phát triển các nguồn gen quý hiếm”.
Trần Phương-  Tạp  chí Thủy Sản Việt Nam
Life
Giang Dang
12/07/2011
0

Nhận xét